Stichting Behoud Rietdal Noordhorn

Kanaal en brug

 




Bord Van Starkenborghkanaal
Het Van Starkenborghkanaal

In 1929 werd een begin gemaakt met de aanleg van een nieuwe scheepvaartverbinding tussen de stad Groningen en het westen van het land. Aanvankelijk werd het kanaal het Nieuwe Kanaal of het Omsnijdingskanaal genoemd.

Het graven van het kanaal gebeurde nog deels met de hand onder andere in het kader van werkverschaffing. Het kanaal maakt tezamen met het Prinses Margrietkanaal en het Eemskanaal onderdeel uit van de vaarweg Lemmer-Delfzijl. Het Van Starkenborghkanaal is van Zuidhorn tot de Oostersluis bij Groningen nieuw aangelegd. Hier sluit het aan op het Eemskanaal. Van Zuidhorn tot de Friese grens maakt het gebruik van het trace van het Hoendiep. Het Hoendiep werd vanaf Stroobosch tot Noordhornerga verbeterd.

Het kanaal is 27 kilometer lang. Het gedeelte van het kanaal, dat langs Noord- en Zuidhorn loopt heeft het peil van het waterschap Electra.

Op 5 november 1938 ruim zeven jaar na de aanvang van de graafwerkzaamheden op 15 augustus 1931 werd het kanaal officieel geopend door de toenmalige koningin Wilhelmina.



Arbeiders aan het werk.

Arbeiders aan het werk. Veel werk werd in het kader van de werkverschaffing gedaan door werklozen uit de aan het nieuwe kanaal gelegen gemeenten. Eerst werd met de hand een sleuf gegraven. Vervolgens kwam een baggermolen dit verbreden en uitdiepen. Het kanaal wordt gegraven met baggermolens van verschillende grootte. Ook werd speciaal voor dit graafwerk een machine ontworpen: de cutterzuiger.


1930: kanaal werkers graven een sleuf, waarna de baggermachine deze verbreed en uitdiept.

kanaal werkers graven een sleuf
baggermachine aan het werk

1930: baggermachine aan het werk


Het kanaal had grote impact op het landschap en het sociale leven. De keileemrug waar de dorpen Noord- en Zuidhorn op liggen werd doorsneden. De doorgaande weg 'De Gast' werd voorzien van een brug. Het zorgde voor een verwijdering tussen de dorpen Noord- en Zuidhorn. Beiden dorpen waren tot begin vorige eeuw ongeveer even groot. Noordhorn behield een landelijk karakter en Zuidhorn ontwikkelde zich tot een plaats met veel forensen.

Een werktreintje bij de aanleg van het kanaal tussen Noord- en Zuidhorn.

Werktreintje bij de aanleg van het kanaal tussen Noord- en Zuidhorn



De wegbrug


wegbrug
In 1930 werd de bouw van twee hefbruggen bij Aduard en Dorkwerd uitbesteed. Hetzelfde type brug werd twee jaar later gebouwd in Zuidhorn en de stad Groningen. Van alle vier hefbruggen is de doorvaarthoogte 4 meter en in geheven toestand 7 meter. De doorvaartbreedte is 22 meter. Op het noordelijk landhoofd werd een huisje gebouwd voor de brugbediening. Het oorspronkelijke huisje in de loop van de tijd vervangen toen de brug verbreed werd.

Het bruglichaam bestaat in hoofdzaak uit twee hoofdliggers waaraan ondersteuningspoten met dwarsliggers die het bovendek dragen. Het brugdek is vervaardigd in een plaatstalen klinknagelconstructie.

In 1982 is de brug verbreed door aan de linker- en rechterkant een fietspad aan te brengen.

De brug heeft eind juni 2004 wederom onderhoud ondergaan. Daarbij is het minimale gedaan om de brug operationeel te houden tot een nieuwe kanaalkruising beschikbaar is. Daarnaast vind af en toe ad-hoc onderhoud plaats.

In het Van Starkenborghkanaal werden indertijd diverse bruggen gebouwd welke heden ten dage nog hun functie vervullen. Dit in tegenstelling tot de bruggen over het Eemskanaal waarvan tussen Groningen-stad en Appingedam slechts één brug is overgebleven.





Één van de hefbruggen in aanbouw. De bruggen worden in die tijd een voorbeeld van "kloeke moderne bouw" genoemd.

4.	Een van de grote hefbruggen in aanbouw: de bruggen worden in die tijd een voorbeeld van ?kloeke moderne bouw?genoemd.
De brug na de opnening.

Op 8 mei 1934 werd de hefbrug tussen Noord- en Zuidhorn voor het verkeer opengesteld. De bouw had bijna een jaar geduurd.


Het oorspronkelijke brugwachtershuisje in aanbouw in 1933.

1933 bouw van het brugwachtershuisje



De spoorbrug



spoorbrug
Circa 400 meter westelijk van de wegbrug bevindt zich de vaste spoorbrug. De brug is even oud als de wegbrug. De spoorbrug is oorspronkelijk gebouwd voor dubbelspoor. Dit is er nooit gekomen. De brug is een zogenaamde vakwerk liggerbrug welke is vervaardigd uit plaatstaal en klinknagelverbindingen. De brug is gemaakt in een periode dat gelaste constructies nog niet grootschalig werden toegepast. De brug en brughoofden verkeren in een matige tot slechte staat van onderhoud.

De spoorbrug in 1936

1936: de spoorbrug bij Zuidhorn in de spoorlijn Groningen-Leeuwarden

In 1931 werden twee vaste stalen vakwerkbruggen gebouwd voor (Groningen-Sauwerd en Zuidhorn) voor spoor. Omdat de Nederlandse regering in deze moeilijke periode met veel werkloosheid de Nederlandse economie wilde steunen, werd bepaald dat alleen Nederlandse aannemers konden inschrijven voor de bouw. Het werk werd gegund uit de firma Van Lieshout uit Utrecht. Het kunstwerk bestaat uit twee afzonderlijke overbruggingen, ieder voor enkel spoor.


1936: de spoorbrug bij Zuidhorn in de spoorlijn Groningen-Leeuwarden

In 1931 werden twee vaste stalen vakwerkbruggen gebouwd voor (Groningen-Sauwerd en Zuidhorn) voor spoor. Omdat de Nederlandse regering in deze moeilijke periode met veel werkloosheid de Nederlandse economie wilde steunen, werd bepaald dat alleen Nederlandse aannemers konden inschrijven voor de bouw. Het werk werd gegund uit de firma Van Lieshout uit Utrecht. Het kunstwerk bestaat uit twee afzonderlijke overbruggingen, ieder voor enkel spoor.


Naamgever Tjarda van Starkenborgh
Naamgever van het kanaal:
Jonkheer Mr. Tjarda van Starkenborgh Stachouwer
Voormalig Commissaris der Koningin van Groningen.

De familie Tjarda is een adellijk geslacht uit Friesland,
afkomstig van het Tjaarda-huis te Rinsumageest. De familie
bezat vanaf het midden van de 15e eeuw ook de borg Starkenburg.
In het begin van de 16e eeuw woonde de familie op de Dijkumborg
bij Garsthuizen, later op Borgweer te Wehe en Verhildersum te
Leens. Door vererving werden de Tjarda's (mede-)eigenaars van
de heerlijkheid Schiermonnikoog. Hierdoor werd de naam Stachouwer
aan de familienaam toegevoegd.

De familie speelde in de 19e eeuw een grote rol in het bestuur van
de provincie Groningen. Jhr Edzard Jacob Tjarda van Starkenborgh
Stachouwer (1859 - 1936) was notaris, van 1900 - 1917
burgemeester van de stad Groningen, in 1904 ook lid van
Provinciale Staten en van 1917 - 1925 Commissaris der Koningin.
Hij zette zich bijzonder in voor de verbetering van de vaarweg van
Groningen naar Friesland en het IJsselmeer. Als Commissaris der
Koningin werd hij opgevolgd van 1925 - 1933 door zijn zoon
Jhr Alidus Warmoldus Lambertus Tjarda van Starkenborgh
Stachouwer (1888 -1978). Deze werd in 1936 Gouverneur-Generaal
van Nederlands-Indië.

Op de afbeelding Jonkheer Alidus Warmoldus Lambertus Tjarda van Starkenborgh Stachouwer (1888 -1978).


Met dank aan de Historische Kring Zuidhorn voor de afbeeldingen van de aanleg van het kanaal en bruggen.